نظريات ديگر . ] بررسى نظريات ولى همهء اينها قابل جواب است . اما اينكه تاريخ مربوط به انسان است و انسان رفتارش تحت ضابطه در نمىآيد ، اين حرف درست نيست . كليات رفتار انسانها تحت ضابطه در مىآيد . ولى انسان بسيار پيچيده‌تر از ساير موجودات است . يك حرف خيلى خوبى فروغى از اگوست كنت نقل مىكند ، و در حرفهاى اگوست كنت حرف خوبش به نظر من همين است . اگوست كنت علوم را به سبك مخصوصى تقسيم كرده . تقسيم بندى علوم به شكلهاى مختلف انجام شده . شكل قديمىاش همان شكل ارسطويى است . بيكن به گونهء ديگرى تقسيم كرده ، اسپنسر به گونهء ديگر و اگوست كنت به گونهء ديگر ، و هنوز همان تقسيم ارسطويى قويتر از همهء اينهاست . اگوست كنت علوم را به اعتبار سادگى و پيچيدگى تقسيم كرده است ، مىگويد ساده‌ترين علوم رياضيات است چون رياضيات فقط روى محفوظات مجرد ذهن است و لذا ذهن خيلى روشن درك مىكند و خيلى كم اشتباه مىكند . از رياضيات كه بگذريم ، ساده ترِ نسبى كه قدرى پيچيدگى پيدا مىكند علوم مربوط به طبيعت بيجان است ، زيرا طبيعت بيجان همان قوانين رياضى بر آن حاكم است علاوه بر اينكه قوانين مربوط به طبيعت بيجان نيز با آن توأم مىشود مثل مغناطيس و نور و به‌طور كلى فيزيك ، شيمى و نجوم . - فلسفه را از اين موضوع جدا كرده . استاد : بله ، او به فلسفه‌اى غير از اينها قائل نيست . فلسفهء تحقّقى او بالاخره همان علوم [ تجربى ] مىشود . بعد مىگويد از اينها پيچيده‌تر علوم زيستى است چون در علوم زيستى ، قوانين رياضى به علاوهء قوانين [ طبيعت جاندار حاكم است . ] ابتدا به نباتات مىپردازد ، مىگويد در نباتات همهء آنها هست به علاوهء قوانين جديدى كه وارد طبيعت شده و قوانين جاندارهاست . بعد مىآيد سراغ حيوان كه يك جاندار متحرك بالارادهء حساس است ، مىگويد تمام قوانينى كه در جانداران هست در حيوان هست به علاوهء مسئلهء نفسانى حيوان ، و نيز همهء آنها در انسان هست به علاوهء جنبه‌هاى فكرى و احساسهاى خاصى كه در انسان هست . بنابراين انسان پيچيده‌ترين موجودات عالم است ، و باز انسان مفرد يك حالت دارد و انسانِ در اجتماع حالت ديگر . آن وقتى كه انسان وارد اجتماع مىشود و روابط اجتماعى در كار مىآيد ، اين ديگر پيچيده‌ترين و مجهول‌ترين علوم عالم است و لهذا شايد بشر هيچ وقت به آنجا نرسد كه بتواند قوانين جامعه شناسى را كشف كند ؛ يعنى كشف